Onder Nederland ligt een enorme hoeveelheid zogeheten schaliegas (zie hier) en er zijn bedrijven die dat graag uit de grond zouden willen halen. De Vereniging Milieudefensie is daar tegen - nou ja, men roept dat men ook onderzoek wil, maar hoe serieus moet je dat nemen als men ondertussen campagne voert? Op 21 september 2012 maakte een woordvoerder van de actiegroep op Radio 1 duidelijk dat men niet te beroerd is om daarvoor volstrekt achterhaalde argumenten te gebruiken, in casu de suggestie dat in gebieden waar schaliegas wordt gewonnen er plotsklaps steekvlammen uit de kraan zouden kunnen komen! Het is het ideale verhaal om mensen de stuipen op het lijf te jagen, maar het is al lang ontkracht en enige research brengt zelfs aan het licht dat een Nederlands waterwinningsbedrijf juist dolblij is met een forse partij methaan in het drinkwater.

In de VS is sinds enkele jaren sprake van een energierevolutie. Al veel langer was bekend dat de bodem enorme hoeveelheden schaliegas bevat, maar het probleem was om dit gas ook echt te winnen. Daarvoor is nu de ‘fracking’ technologie ontwikkeld en in combinatie met een nieuwe horizontale boortechniek is aldus wereldwijd een compleet andere energiesituatie ontstaan. De VS denkt door deze ontwikkelingen van energie-importeur -exporteur te kunnen worden, maar de vraag is wie dat af gaat nemen want talloze landen die voorheen ook energie moesten importeren blijken zelf ook grote voorraden schaliegas te hebben. Mensen die vandaag de dag nog spreken over ‘oprakende voorraden fossiele brandstoffen’ zijn niet meer van deze tijd. En de prijzen van schaliegas zijn hierdoor zo gezakt dat kernenergie uit de markt geprezen lijkt te worden.

Ook in Nederland ligt schaliegas onder de bodem, vele malen de hoeveelheid gas die ooit in Slochteren plus de kleinere gasvelden in de rest van het land samen zat (zie hier).  In Boxtel en in Twente waren er plannen om proefboringen te gaan verrichten, maar Radio 1 meldt nu dat de Gelderse Milieufederatie de hand heeft weten te leggen op een vergunningaanvraag van een oliebedijf om op ‘talloze’ proefboringen te gaan verrichten. Het is de vraag wat daar zo bijzonder aan is gegeven het feit dat Boxtel en Twente ook al op de lijst stonden. Maar goed, dat zou de aanleiding voor het interview met Geert Ritsema van Milieudefensie zijn. (Op de site van de Gelders Milieufederatie is dan ook niets te vinden over deze vergunningsaanvraag, wel een oproep voor aan anti-proefboringen manifestatie in Utrecht op 22 september.)

Radio 1 behandelt het onderwerp niet vanuit het oogpunt dat we blij moeten zijn met zoveel nieuwe energie, maar alsof we een groot probleem hebben. Het bedrijf dat de vergunning blijkbaar heeft aangevraagd komt niet aan het woord en er wordt ook geen melding gedaan van pogingen om dat te proberen. Ritsema van Milieudefensie heeft dus het podium voor zich alleen. Hij maakt gewag van ‘gigantische grote risico’s voor het milieu’, maar het enige voorbeeld dat hij daarvoor aandraagt betreft de ‘brandende kranen’. Hij baseert zich daarbij op de documentaire Gasland waarin inderdaad iemand liet zien hoe bij hem thuis het water uit de kraan gaat branden als je er een lucifer bij houdt. Brrr dat is griezelig! En dat komt dus allemaal door die winning van schaliegas? Hoe kan dat?

De brandende kranen werden gefilmd in de staat Colorado. Al tijdens het maken van de film kreeg de overheid aldaar blijkbaar al de lucht van de plannen voor de documentaire en bood zijn diensten aan, maar daar werd geen gebruik van gemaakt. De film kwam uit, maker Josh Fox werd genomineerd vopor een Academy Award en de VPRO zond hem ook uit. De scene met de brandende kraan kreeg wereldwijd aandacht en de overheid van Colorado publiceerde een boze nota waarin men duidelijk maakte dat op sommige plekken dit kunstje inderdaad mogelijk is, maar dat het zo goed als niets met de winning van gas te maken heeft (zie hier).

Amerikaanse krantenkoppen die laten zien dat het probleem van brandende kranen ook voorkwam voordat sprake was van schaliegas, Van Boven naar beneden zijn de knipsels afkomstig uit de jaren 1973, 1982, 1960, 1960, 1951 en 1984.

Het fenomeen treedt alleen op bij mensen die in een bron hun eigen water winnen (de waterleidingmaatschappij zou er eerst voor zorgen dat er geen methaan meer in het water zou zitten). Van deze bronnen is al heel lang bekend dat ze bijna altijd enige en soms forse hoeveelheden methaan bevatten. Het zou er overigens eenvoudig uit te ventileren zijn. Tot nu toe kent men dit fenomeen alleen van het natuurlijke gas zoals dat voortdurend in de bodem ontstaat. Zie hiernaast enkele krantenkoppen van lang geleden die duidelijk maken dat  dit geen nieuw probleem is.

Theoretisch zou de winning van schaliegas  ook lekkages kunnen veroorzaken, maar tot dusverre is er geen bewijs noch serieuze aanleiding om dat als een groot probleem te zien. Het schaliegas wordt op grote diepte gewonnen (in Boxtel wil men tot 4 kilometer boren) terwijl het grondwater veel dichter aan de oppervlakte zit. Naar het schijnt dient zo’n boorschacht stevig in cement te worden verpakt teneinde lekkages te voorkomen, en gegeven de berichten lijkt dat inderdaad goed te lukken. Volgens het rapport uit Colorado is in een laboratorium goed vast te stellen of methaangas dat in water wordt aangetroffen van natuurlijke oorsprong is of afkomstig van industriele gaswinning. In het laatste geval zouden er er andere, zwaardere gassen in het mengsel zitten. Na onderzoek van tientallen bronnen kon de overheid van Colorado slechts één geval vinden waar  het gas waarschijnlijk te maken had met de gaswinning. 

In 2011 verscheen een andere studie waarin werd geclaimd dat schaliegaswinning wel degelijk zorgt voor gaslekkage naar het grondwater (hier) maar de studie werd fors bekritiseerd (hier en hier ). Een recente nota van de Britse Royal Society wees ook op de gebreken van deze studie uit 2011 (hier). Het gevonden vervuilde drinkwater zou volgens de strenge Environmental Agency overigens gewoon drinkbaar zijn. De andere chemicalien die bij schaliegaswinning gebruikt worden kon men bovendien niet vinden.  Er is kortom niet of nauwelijks bewijs dat dat schaliegaswining daadwerkelijk een serieuze bedreiging vormt voor de drinkwatervoorziening. Voor Nederland zal de kans nog geringer zijn omdat dit probleem alleen kan optreden bij mensen die water halen uit een bron op hun eigen terrein. Ik heb niet meer kunnen achterhalen hoeveel mensen dat doen, maar het lijkt me dat het gros van de Nederlanders is aangesloten op de waterleiding.

Op tal van plekken zitten behoorlijke concentraties methaan in het grondwater. Klik op het kaartje en het artikel ‘Methaanwinning uit grondwater duurzaam alternatief met economisch perspectief’ (met daarin een groter kaartje) opent zich.

Overigens is een andere benadering ook mogelijk. Op talloze plaatsen (zie het kaartje hiernaast)  bevat het grondwater soms zoveel natuurlijk methaan dat men winning ervan mogelijk acht. Enkele tientallen jaren terug gebeurde dat ook, ons land telde duizenden huishoudens waar de gasvoorziening plaatsvond via een ‘klok’ die in de sloot dreef en zo het ontsnappende methaangas opving. Maar deze winning uit oppervlaktewater mag niet meer van de waterschappen.

Maar in het Friese Spannenberg bevat het grondwater blijkbaar zoveel methaan dat het waterbedrijf Vitens al jaarlijks een hoeveelheid ter waarde van een half miljoen euro kan winnen en zo de eigen energierekening omlaag brengt. Van het ‘overblijvende’ water wordt gewoon drinkwater gemaakt.

Er zijn grofweg nog twee andere argumenten tegen schaliegaswinning. De eerste is het klimaat. Dat is een moeizame zaak omdat de wetenschappers elkaar hier lijken tegen te spreken. Volgens de een zal de concentratie broeikasgassen afnemen als we massaal op dit gas overschakelen (in plaats van bijvoorbeeld kolen te gebruiken), maar anderen roepen juist weer dat bij de gaswinning nogal wat lekt naar de atmosfeer. Blijft nog het punt dat wat eens gezien werd als het belangrijkste probleem van onze planeet voor de komende eeuw - de opwarming van de aarde - geen mens meer lijkt te interesseren. Zie de verkiezingscampagnes in Nederland en de Verenigde Staten, zie de internationale conferenties waar overheden zouden moeten onderhandelen over afspraken en waar niets meer uit komt.

Een poster van de campagne tegen proefboringen naar schaliegas. Geen enkele technologie  is zonder nadelen, maar om nu te beweren dat schaliegas een energiebron is ‘die mensen en aarde vergiftigt’ is lachwekkend. Zouden die mensen de Verenigde Naties bellen als ze hun knie stoten?

Het andere probleem betreft de chemicaliën die gebruikt worden bij de winning van schaliegas. De angst hiervoor lijkt vooral te maken te hebben met het gebruik van het woord chemicaliën, want er zijn geen aanwijzingen van problemen en behalve de olie en gasbedrijven weet niemand welke stoffen hier nu eigenlijk gebruikt worden. Dat is precies de reden waarom bijvoorbeeld de Nederlandse waterbedrijven zich verzetten tegen ‘fracking’.

Zowel filmmaker Josh Fox als actievoerder Geert Ritsema hebben de bangmakerij over de brandende kranen dan ook broodnodig. Dat blijkt bijvoorbeeld uit dit filmpje waar skeptische filmmaker Phelim McAleer colega Fox tot de orde roept (zie bovenaan dit artikel) en dat blijkt ook uit een telefoongesprek dat ik heb met Ritsema. Hij gebruikt het brandende kranen-verhaal ‘omdat iedereen het gebruikt’, ‘omdat je op de radio nu eenmaal aansprekende voorbeelden moet gebruiken’ en dat hij nog nooit een studie is tegengekomen waarin dit verhaal wordt tegengesproken. Dit is uiteraard een absurde redenering: ik heb zelf nog nooit het bewijs gezien dat Elvis Presley niet op de maan woont…. dus woont hij op de maan. Als ik tegenwerp dat dat Ritsema niet vrijpleit van het zorgen van een goede onderbouwing van zijn claims beroept hij zich op het Voorzorgprincipe. ‘Dat is algemeen geaccepteerd’.